کاروان خسته از راه میرسد؛ بانویی از تبار عصمت در تلاطم توفانهای سیاسی قرن دوم، قدم در جادهای بیبازگشت میگذارد. خبر بیماری او در حوالی ساوه که میپیچد، پرسش کوتاه او از فاصلهاش تا قم، تقدیر تاریخ یک شهر را دگرگون میکند. بیستوسوم ربیعالاول روزی است که سایه پرمهر کریمه اهلبیت، حضرت فاطمه معصومه(س) بر خاک قم مینشیند و این دیار را مأمن امن علویان میکند. به مناسبت این فرخنده سالروز، در گفتوگویی با حجتالاسلام دکتر محمدجواد یاوری سرتختی، عضو هیئت علمی دانشگاه باقرالعلوم(ع) ناگفتههای این هجرت تاریخی و سرنوشتساز را به نظاره نشستهایم؛ سفری که چهره قم را برای همیشه نورانی کرد.
توفان خلافت عباسی و آغاز هجرت آگاهانه علویان
دکتر یاوری با اشاره به شرایط حساس سیاسی و فضای خفقانآور دوران خلافت مأمون عباسی، ابعاد گوناگون این رویداد را واکاوی کرده و توضیح میدهد: انتقال اجباری حضرت امام رضا(ع) از مدینه به مرو در سال ۲۰۰ هجری قمری، تلاشی از سوی دستگاه خلافت برای کنترل سیاسی و کسب مشروعیت برای حکومت عباسی بود؛ رویدادی که فضای سیاسی جهان اسلام را دگرگون و بستر را برای مهاجرت آگاهانه علویان و خاندان عصمت و طهارت(ع) از مدینه فراهم کرد تا پیام حقانیت اهلبیت(ع) به گوش امت اسلامی برسد. در کهنترین گزارشهای تاریخی موجود در کتاب «تاریخ قم» اثر حسن بن محمد قمی اشعری(متوفای قرن چهارم) آمده است در سال ۲۰۱ هجری قمری، حضرت فاطمه معصومه(س) با انگیزه دیدار برادر بزرگوارش و تبیین معارف ولایت، به همراه کاروانی از بنیهاشم مدینه را به مقصد خراسان ترک کرد.
وی در تبیین جزئیات رخدادهای مسیر و ورود کاروان به سرزمین قم بیان میکند: کاروان علوی وقتی به شهر ساوه رسید، آن حضرت بیمار شد. حضرت معصومه(س) پس از پرسش درباره مسافت میان ساوه تا قم و اطلاع از حضور شیعیان مکتب آلالله(ع) با تصمیمی آگاهانه و حکیمانه فرمان حرکت به سمت این شهر را صادر فرمود؛ چرا که از پدر بزرگوارش حضرت امام موسی کاظم(ع) به یاد داشت که قم پایگاه شیعیان و مأمن امن پیروان اهلبیت(ع) است.
میزبانی بیبدیل اشعریان و بیتالنور
حجتالاسلام یاوری در ادامه با اشاره به پیشینه درخشان حضور شیعیان یمنیتبار اشعری در قم از قرن اول هجری(سال ۹۳ قمری)، به کیفیت ورود بانوی کرامت پرداخته و توضیح میدهد: به محض انتشار خبر حضور کاروان حضرت معصومه(س) در حوالی قم، بزرگان و مشایخ آلسعد اشعری همگی همپیمان شدند تا به استقبال آن بانوی مجلله شتافته و از ایشان برای اقامت در این شهر دعوت کنند. در این میان، موسی بن خزرج بن سعد اشعری که از یاران خاص و برجسته امام رضا(ع) به شمار میرفت، شبانه به استقبال کاروان شتافت و پس از شرفیابی به محضر حضرت معصومه(س)، زمام ناقه مبارک آن حضرت را به دست گرفت و با تکریم و احترام فراوان، ایشان را به درون شهر هدایت کرد و در سرای خویش سکنا داد.
وی درباره مدت اقامت حضرت معصومه(س) در قم و رویدادهای آن دوران پربرکت تصریح میکند: منزل موسی بن خزرج که بعدها به «بیتالنور» و محل عبادت «ستیه» شهرت یافت؛ افتخار میزبانی از این بانوی بزرگ را پیدا کرد. حضرت معصومه(س) به مدت ۱۷ روز در این سرا اقامت داشت و در این مدت، با وجود درد و بیماری به عبادت، مناجات و پاسخگویی به بانوان و علویانی که گروه گروه به دیدارش میشتافتند، مشغول بود و این مکان را به کانون انوار الهی بدل کرد. پس از گذشت ۱۷ روز از این اقامت پربرکت، در دهم ربیعالثانی سال ۲۰۱ هجری، روح مطهر آن بانوی مظلوم به ملکوت اعلی پیوست. موسی بن خزرج پس از تکفین و اقامه نماز، پیکر مطهر ایشان را در زمین معروف به بابلان(محل فعلی روضه مقدسه) به خاک سپرد و نخستین سایهبان و قبه را بر فراز مزار مطهرش افراشت؛ بنایی که بعدها توسط زینب، دختر بزرگوار امام جواد(ع) تجدید و تکمیل شد.
قم؛ شهر پیشبینیشده برای انتشار علم و معرفت
این کارشناس تاریخ اسلام با اشاره به اثرات عمیق تمدنی و علمی حضور حضرت معصومه(س) در قم، ابعاد گسترش این حوزه علمی را تبیین میکند: هجرت بانوی کرامت به قم نقطه عطفی در تاریخ فرهنگی ایران بود. پس از دفن پیکر مطهر آن حضرت در سرزمین قم، این شهر به مأمن اصلی سادات علوی، محدثان برجسته و عالمان بزرگ شیعه مبدل شد؛ بهطوریکه بزرگانی همچون احمد بن اسحاق قمی و خاندان بابویه (پدر و برادر شیخ صدوق) و سپس در دورههای بعد مفاخری چون صدرالمتألهین شیرازی و میرزای قمی در این دیار سکنا گزیدند و به نشر معارف اسلامی پرداختند. (امین، اعیان الشیعه، ج۸، ص۳۹۱)
وی میافزاید: رونق علمی شهر قم سالها پیش توسط امامان معصوم(ع) پیشبینی شده بود و امام صادق(ع) در روایتی تصریح کرده بود روزی علم از قم به شرق و غرب عالم منتشر خواهد شد و هیچ مستضعف فکری در روی زمین باقی نمیماند مگر اینکه معارف دینی از قم به او میرسد و این وعده صادق، امروز در پرتو بارگاه ملکوتی حضرت معصومه(س) و حوزه علمیه قم تجلی یافته است. (مجلسی، بحارالانوار، ج۶۰، ص۲۱۳)
محدثه غدیر؛ راوی فضائل قم و خطبه ولایت
دکتر یاوری با تمرکز بر جایگاه معنوی و احادیث صادر شده از معصومان(ع) درباره شهر قم، ابعاد این فضیلت را تحلیل کرده و میگوید: احادیث فراوانی درباره فضیلت شهر قم و مردم آن از امام صادق(ع) و دیگر ائمه(ع) روایت شده است. اهلبیت عصمت و طهارت(ع) از قرنها پیش، قم را به عنوان حرم اهلبیت(ع) پناهگاه فاطمیین و پایگاه نشر معارف الهی معرفی کرده بودند؛ چنانکه امام صادق(ع) در روایتی قم را مأوای فرزندان فاطمه(س) خوانده و فرموده: هرگاه بلایا و مصیبتها رو آورد، پناه جستن به قم مایه آرامش است. همچنین مقام معظم زیارت حضرت معصومه(س) به صراحت در احادیث ثامنالحجج حضرت امام رضا(ع) و جوادالائمه(ع) مورد تأکید قرار گرفته است که هر کس آن حضرت را با معرفت زیارت کند، پاداش قطعی او بهشت برین خواهد بود. (ابن قولویه، کامل الزیارات، ص۳۲۴)عضو هیئت علمی دانشگاه باقرالعلوم(ع) در تشریح ابعاد علمی و جایگاه روایتگری حضرت فاطمه معصومه(س) بیان میکند: شخصیت حضرت معصومه(س) فراتر از یک جایگاه عاطفی، دارای ابعاد عمیق علمی و محدث بودن است. آن بانوی بزرگوار در زمره راویان اسناد بلندمرتبه حدیث قرار دارد و ازجمله روایات برجستهای که با سلسله سند متصل از دختران اهلبیت(ع) نقل کردهاند، خطبه پیامبر اکرم(ص) در روز غدیر خم است که بر استمرار ولایت امیرالمؤمنین علی(ع) تأکید دارد (امینی، الغدیر، ج۲، ص۱۷۹).
مشهد و قم؛ دو ستون استوار و نورانی تشیع
این کارشناس تاریخ اسلام در تبیین پیوند عمیق میان آستان قدس رضوی و بارگاه کریمه اهلبیت(س) به عنوان محورهای معنوی کشور عنوان میکند: حضور دو شخصیت برجسته از خاندان امامت، حضرت امام رضا(ع) در مشهد مقدس و حضرت فاطمه معصومه(س) در قم، جغرافیای ایران را به جغرافیای مقاومت و معرفت تبدیل کرده است. هجرت برادر و خواهر به فاصله کوتاه از مدینه به سمت ایران، نقشهای الهی برای صیانت از تشیع در برابر توفانهای سهمگین سیاسی و عقیدتی دوران عباسی بود.
دکتر یاوری در پایان خاطرنشان میکند: این جایگاه رفیع علمی و معنوی نشان میدهد هجرت حضرت معصومه(س) به قم، استمرار رسالت زینبی در دفاع از ولایت و آگاهیبخشی به امت اسلامی بود. امروز مرقد مطهر حضرت معصومه(س) در قم، نه تنها پناهگاه دلشکستگان و تکیهگاه مشتاقان است، بلکه قلب تپنده انقلاب اسلامی و کانون نشر اندیشههای ناب اهلبیت(ع) به سراسر جهان محسوب میشود؛ میراثی گرانبها که از خون دلها و استقامت علویان و برکت قدوم دخت موسی بن جعفر(س) به یادگار مانده و تا ظهور حجت حق(عج) الهامبخش امت اسلامی خواهد بود.
نظر شما